Religie als Mooie Aanvulling bij Opvoeding of Puur Indoctrinatie Systeem

Religie als Mooie Aanvulling bij Opvoeding of Puur Indoctrinatie Systeem

"I can go into a playground of kids that don't know anything about Christianity, lead them to the Lord in a matter of, just no time at all, and just moments later they can be seeing visions and hearing the voice of God, because they're so open. They are so usable in Christianity." Becky Fischer, een van de sleutelfiguren in de documentairefilm Jesus Camp over het brengen van het Christelijk geloof aan een groep kinderen. Hoewel Jesus Camp misschien een extreem voorbeeld is, is die quote wel belangrijk voor het volgende: Wat is de grens tussen opvoeden en opleggen van religie bij kinderen? In bijvoorbeeld Nederland heeft iedereen een vrijheid van religie, maar blijkt dat er vanuit het Christelijk of Islamitisch geloof vaak nog normen en waarden (over homoseksualiteit, de rol van de vrouw) worden opgelegd die gewoonweg niet passen bij het open karakter van Nederland. Zou er dan niet beter op moeten worden gelet wanneer mensen hun kinderen opvoeden met bepaalde denkwijzen, of gewoon puur indoctrineren? Om hier antwoord op te geven wordt in dit essay gekeken naar de rol van indoctrinatie en de theorie van Huntington, wordt een vergelijking getrokken met andere culturen, en gekeken naar hoe je een religieuze identiteit vormt.

Het extreme verhaal van Jesus Camp staat niet op zich. In een documentaire uit 2007 van Louis Theroux, The most hated family in America, wordt een familie uit de kern van de Westboro Bapist Church gevolgd. De Westboro Baptist Church is een kerk bekend om zijn extreme ideologieën, vooral tegen homoseksualiteit. In de betreffende documentaire draait het vooral om de familie Phelps, waarvan later een dochter besluit te stoppen met de kerk en van haar familie wordt verbannen. Zij was het niet meer eens met de denkwijze van haar familie. Net als Jesus Camp, is het verhaal van de familie Phelps een schoolvoorbeeld van indoctrinatie: in beide gevallen wordt erop een sluwe manier overtuigingen op opvattingen aan vrij jonge mensen opgedrongen. Hoewel beide families in de documentaire verklaren dat het geloof voor henzelf alles is en zij dit graag willen doorgeven aan hun kinderen klopt dit uiteraard niet. In het geval van de familie Phelps werd alle contact met de dochter die uit de kerk stapte verbroken. Dat laat zien dat zij er niet helemaal in vrije wil inzat; anders hadden haar ouders die keuze gerespecteerd. Een ander kenmerk van indoctrinatie is dat er vaak een straf staat op het bespreekbaar maken of bekritiseren van de opgelegde opvattingen; de dochter van de familie Phelps is nog een tijd lang bedreigd door andere leden van de Westboro Baptist Church en moest zelfs verhuizen. Dat alles omdat ze in het tweede deel van de documentaire, The most hated family in crisis kritische dingen zei over de kerk en een aantal interne zaken daarvan. Op een kleinschaliger niveau gebeurt dit in principe ook; jongens en meisjes in Nederland die het contact met hun ouders noodgedwongen verbreken omdat ze niets met het geloof hebben. Verkeerde opvattingen over homoseksualiteit die van generatie op generatie worden doorgegeven van kleins af aan. Indoctrinatie is dus geen bepalende factor, maar wel een belangrijk aspect.

Daaropvolgend: Hoe vorm je een eigen religieuze identiteit? Men kan stellen dat dit proces eigenlijk twee kanten heeft. In zijn stuk “Het dialogische karakter van religieuze identiteitsvorming”stelt Jan de Graaf dat een religieuze identiteit iets dat al voortvloeit uit een soort vorm van reductionisme, waarbij de menselijke identiteit een enkelvoudig fenomeen is. Veel gelovigen zien hun identiteit als een die al bestaat naast andere identiteiten. De combinatie van de verschillende trekken van een persoon zijn juist belangrijk. Wat maakt dan het verschil? Bij een religieuze identiteit is er meer sprake van een collectief gevoel. Vooral sektes maken gebruik van dat aspect. Zulke bewegingen maken van de religieuze identiteit van hun volgers een soort hyperidentiteit: de eigen ik bestaat niet meer, puur het groepsgevoel. Alle andere identiteiten worden hierbij genegeerd, samen met de waarden die een mens heeft. Die religieuze identiteit heeft dus ook een belangrijke rol bij de opvoeding van kinderen. Maar het is vooral het extremisme wat de aandacht nodig heeft.

Want wordt religieus extremisme nu uitgevoerd vanuit geloof of cultuur? Wanneer men naar de verschillende geloven kijkt blijkt dat er in elk geloof een bepaalde mate van religieus extremisme is. Dan zou het dus eerder een culturele kwestie dan een territoriale kwestie zijn. Kijken naar religie binnen een cultuur is erg moeilijk. Religieus extremisme ontstaat vaak omdat mensen extreem zwart wit denken. Er is volgens hen dan maar één God, die niet meerdere religies zou geven. Zij beschouwen hun eigen religie dus als de enige goede. Daarbij zien veel religieuze mensen de kerkleiders als een vertegenwoordiger van God. Zij eisen een blinde gehoorzaamheid, en iedereen die dit niet gehoorzaamt is dan automatisch de vijand. Of die making tot vijand van de ongelovige als belangrijk wordt gezien verschilt echter wel per cultuur. In zijn boek mensen stelt Rik Pinxten ook dat de concepten die gebruikt worden voor de karakterisering van religie in de godsdienstwetenschappen vaak gelijk zijn aan de cultuur waaruit zij voortkomen. Hoewel religieus extremisme dus binnen elke religie aanwezig is, ligt het vaak aan de cultuur of dit wel of niet wordt verheven tot religieus extremisme. Bijvoorbeeld: Hoewel er ook bepaalde Christenen zijn die vervolging tot andere culturen prediken in Nederland, komt het hier zelden tot extreme acties, terwijl er in bijvoorbeeld India vaak genoeg religieus extreme acties voorkomen. Dat heeft dan te maken met de cultuur; in Nederland heerst er meer een houding van uitpraten en compromissen sluiten, waar het in India meer gebruikelijk is te strijden voor je eigen gebruiken en overtuigingen.

En hoe zit het dan met religieus extremisme en opvoeding binnen andere culturen? Uit een artikel uit de Trouw: “Marco hield een spreekbeurt waarin hij de Holocaust ontkende, Rachid kopieerde op school een handleiding om zelf bommen te maken en iedereen wist ervan. Er waren duidelijke signalen dat de jongens radicaliseerden, maar leraren namen geen contact op met hun ouders”. Het betreffende artikel wijdt verder uit over radicaliserende kinderen, en wat hieraan te doen. Het stelt dat ouders hier vaak in berusten of er niet te zwaar aan tillen, maar vaak wel dezelfde denkwijze delen of deze meegaven van huis uit. Men zou dus kunnen zeggen dat dit in bijna elke cultuur wel voorkomt.

Om tot een beter inzicht te krijgen t.a.v. de stelling moet er ook worden gekeken naar de theorie van Huntington. Zijn beschavingstheorie stelt dat er in het huidige wereldbeeld een “clash of civilisations” gaande is. Hierbij zijn religieuze en culturele identiteit de belangrijkste conflicten in de wereld, omdat deze door de vele religies verschillend zijn. Het meest toonaangevend voor deze botsing der beschavingen is de War on Terrorism die de Verenigde Staten sinds 9/11 voert met landen in het midden-oosten met een streng islamitische regering. De Verenigde Staten zien zichzelf hier als een ridder de een soort kruistocht voert door het midden oosten om onderdrukte landen te bevrijden van de zogenaamde moslimterreur. Deze landen ervaren dat echter vaak helemaal niet zo, en zien de V.S juist als een ongewenste bezoeker die zijn eigen identiteit op komt dringen. Huntington stelt dat door deze botsing de wereld tegenwoordig in hoofdbeschavingen is opgedeeld: Afrikaans, Hindoe, Islamitisch, Latijns-Amerikaans, Japans, Orthodox, Sinic en Westers. Westers en Islamitisch staan in deze lijnrecht tegenover elkaar. Toch kan zijn theorie ook anders worden uitgelegd, en eerder worden bekeken als een soort doemdenkende toekomstvoorspeller, gezien dat de theorie is ontwikkeld in een tijd dat er nog een post Koude Oorlog kon plaatsvinden. Een tijd waarin internationale relaties dus flink op scherp stonden. Men kan zich ook afvragen of zijn theorie wel compleet is, gezien dat deze categoriseert op basis van religieuze afkomst, en verdere factoren buiten beschouwing laat. Het is ook zo geschreven dat er sowieso wordt uitgegaan van een clash. Stel dat dit niet gebeurt, zou de theorie ook minder geldig zijn? De clash of civilizations theorie krijgt dan ook wel kritiek. Huntington neemt in zijn boek namelijk een duidelijk standpunt in tegen multiculturalisten, maar anderzijds voor cultuurbeschermers; hij stelt dat de toekomst van de Verenigde Staten en het gehele Westen afhangt van de vraag of de Amerikanen de verbintenis met het westen opnieuw kunnen bevestigen. Veel critici hebben het idee dat Huntington in principe een erg nationaal-populistisch betoog heeft geschreven, maar zich hierachter verschuilt door kernzaken vaag te formuleren. Hoe past de clash of civilisations bij de probleemstelling van dit essay? Hierbij moet ook worden gekeken naar het botsen van cultuurnormen, maar dan op een kleiner niveau. In het voorbeeld van Jesus camp is er een zeer sterk wij-zij denken aanwezig; een clash of civilisations op macro niveau.

Kan de probleemstelling ook worden benaderd op een andere manier? Ja, dit kan zeker ook anders worden gekeken dan vanuit de cultureel antropologische visie. Namelijk ook vanuit een sociologische visie. Sociologie concentreert zich vooral op hoe samenlevingen in elkaar steken. Dat gebeurt op veel maatschappelijke terrein, waaronder religie. Bekend socioloog Max Weber deed bijvoorbeeld onderzoek naar de verhoudingen tussen religie en het kapitalisme. In zijn boek Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus stelt hij dat dankzij het leven dat de calvinisten leiden veel winst werd gemaakt, waardoor er veel investeringen in verschillende dingen gedaan konden worden. Daarbij zagen arbeiders het vaak als hun religieuze plicht om hard te werken, wat ertoe leidde dat de kerk ze erg vaak uitbuitte. Hij zag dus wel degelijk een verband tussen het calvinisme en het kapitalisme. Ook vond hij dat de kerk zeker in vroegere samenlevingen bijdroeg aan sociale ongelijkheid en klassen. Hoe kan dit gekoppeld worden aan de probleemstelling? Men kan stellend at de kerk zelfs in de huidige samenleving nog bijdraagt aan sociale stratificatie en klassen. Deze speelt er ook in de kerk, waar er vaak een zekere elite is die bijdragen doet aan de kerk en veel aanzien heeft. Mensen kijken daar vaak ook nog eens tegen op. Als zij hun kinderen op een bepaalde manier opvoeden zullen andere gezinnen misschien ook geneigd zijn om dit te doen. Zoals de familie Phelps uit de documentaire The most hated family in America; zij waren erg belangrijk voor de kerk omdat zij vele donaties deden, waardoor andere gezinnen hun voorbeelden dus ook volgden. De grens tussen opvoeden en opleggen bij kinderen was bij die gezinnen dus op voorhand al weg, omdat die gezinnen ook letterlijk kopieerden wat zij van de familie Phelps zagen. Was er daar al eerder ingegrepen door bijvoorbeeld de overheid, was het waarschijnlijk beter in balans gebleven.

Wat kan men dus concluderen uit de bovenstaande bevindingen? De grens tussen opvoeden en opleggen van religie bij kinderen is zeer dun. Waar voor veel mensen een religieuze identiteit erg belangrijk is, kan deze ook snel worden omgezet naar extremisme, door bijvoorbeeld sekteleiders. Datzelfde religieus extremisme is vaak sterk afhankelijk van cultuur, dus de kans dat kinderen geïndoctrineerd worden en er zelf extremistische gedachten of ideeën op gaan nahouden of praktiseren, kan ook liggen aan de omgeving waarin het kind opgroeit. Zowel de clash of civilisations theorie van Huntington als de sociologische benadering dragen ook bij aan het beantwoorden van deze probleemstelling. Men kan zo namelijk stellen dat het feit of de grens tussen opvoeden en opdringen vaak ook te maken heeft met een leefomgeving of sociale klasse van een persoon; doordat deze botsen zijn mensen misschien geneigd zich sneller terug te trekken in hun eigen extreme ideeën. Uiteraard is dat alles niet met zekerheid te zeggen. Religie tussen mens en culturen blijft een complex begrip.